سخنراني دکتر يزدي پيرامون ملي شدن صنعت نفت در دانشگاه زنجان

يكشنبه، 14 اسفند 1384

آقاي دکتر يزدي دبير کل نهضت آزادي ايران و وزير امور خارجه دولت موقت روز يکشنبه چهاردهم اسفند به دعوت انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه زنجان از ساعت 5 تا 5/8 بعد از ظهر در آمفي تئاتر مرکزي دانشگاه به ايراد سخنراني پرداخت.

وي در سخنراني خود با اشاره به اينکه چهاردهم اسفند روز درگذشت شادروان دکتر محمد مصدق و 29 اسفند روز تصويب طرح ملي شدن صنعت نفت مي باشد به تحليل جنبش ملي شدن صنعت نفت پرداخت.

او اظهار داشت جنبش ملي شدن صنعت نفت يكي از 3 فرازهاي بزرگ ملت ايران در راستي استقلال و آزادي است.

او با اشاره به شورش تنباکو، انقلاب مشروطه، ملي شدند صنعت نفت و انقلاب اسلامي سال 57 اظهار داشت، در هر 3 فرازهاي بزرگ ملت ايران 3 عنصر اصلي و محوري وجود داشته است. محور اول مبارزات ضد استعماري به معني کسب و حفظ استقلال کشور است. او استعمار را پديده جديد نداست. بلکه استعمار جديد اروپا را بخصوص استعمار انگليس را در يران وج ديگري از استيلي خارجي در ايران دانست. با توجه به موقعيت استراتژيک ايران دکتر يزدي به اين نکته پرداخت که ايران در طول تاريخ خود به کرات مورد تهاجم اقوام خارجي قرار گرفته است. اقوامي که بر شعون ملت ها مسلط شدند. اين تجربه تاريخي موجب شده است که احساس ضد سلطه اجنبي در فرهنگ ايراني ها به يک عنصر کليدي تبديل شود.

آموزه هاي مذهبي دير بر منع سلطه يهود و نسارا و يا غير مومنين بر مسلمانان ين عنصر ضد بيگانه در فرهنگ ايراني ما را ترتيب و تشديد نموده است.

او سپس تفاوت استيلاي خارجي تاريخي را با استعمار جديد برشمرد. استيلاي قديم با ورود به کشورمان با مردم بومي در مي آميخته است و به دليل غناي فراوان فرهنگ ملي قوم مهاجم به سرعت در جامعه ايراني ادقام مي گرديده است. بسياري از آنان دين و مذهب ايرانيان را مي پذيرفتند. و مشخصات يک نيروي مهاجم خارجي را از دست مي دادند. استعمار جديد بر خلاف اقوام مهاجم قديم نژادپرست بوده است. به همين دليل در هر کشوري که وارد مي شده است کلوني هاي خود را تشکيل مي داده و با اقوام بومي به چشم حقارت مي نگريسته است. علاوه بر اين مأموريت اصلي خود، انتقال منابع طبيعي کشور مستعمره به کشور مادر خود مي دانسته است.

استيلاي بيگانه و استعمار جديد سابقه طولاني در ايران داشته است و هر دوي اينها از علل اصلي احساس ضدبيگانه در فرهنگ بومي ايران شده است. در فرازهاي بزرگ مبارزه ملي در ايران نظير شورش تنباکو يا ملي شدن صنعت نفت که محور اصلي عليه سلطه بيگانه بوده است مردم ما از همه گروه ها و طبقات متحد و يکپارچه مي شده اند. اما از آنجا که استعمار جديد از کانال استبداد داخلي به ايران وارد شده است. گسترش مبارزه ضداستعماري لاجرم به مبارزه ضداستبداد ارتقاء پيدا مي کرده است.  در شورش تنباکو پس از پيروزي ملت مبارزه متوفق نشد و در شکل انقلاب مشروطه ايران عليه استبداد ناصري ادامه پيدا کرد. در جنبش ملي شدن صنعت نفت نيز شاه و دربار به عنوان پيگاه اصلي سلطه بيگانه محسوب مي شد و پس از کودتاي 28 مرداد مبارزات ملت ايران به طور عمده در راستي سرنگوني استبداد سلطنتي متمرکز گرديد.

در دوران قاجار انگلستان تلاش فراوان کرد تا امتيازهاي فراواني را از دولت ناصرالدين شاه کسب نموده يکي از آنها قرارداد نفت بود. تشکيل شرکت نفت و عملکرد اين شرکت در ايران عملاً به تاسيس دولت منجر گرديد. بخصوص با شريطي که بعد از بحران هاي ناشي از انقلاب مشروطيت در ايران بوجود آمده بود و پيروزي انقلاب بولشويک ها در روسيه بوجود آمده بود، دولت انگلستان در ايران کودتاي دوم اسفند 1299 را که منجر به روي کار آمدن رضا شاه شد ترتيب داد. از آن تاريخ دخالت انگلستان در ايران بطور سيستماتيک و گسترده گرديد.

در اويل دهه 1310 در يک مجلس فرمايشي با مانورهاي سياسي قرارداد اوليه دارسي بري 60 سال تمديد شد. پس از شهريور 1320 و تبعيد رضاشاه از ايران جنگ نفت در ايران آغاز شد. ابتدا شرکت هاي نفت آمريکايي درخواست امتياز نفت را کردند که مرحوم دکتر مصدق در مجلس چهاردهم با ارائه طرحي که به تصويب رسيد واگذاري هر گونه امتياز نفت به کشورهاي خارجي را علي الاطلاق ممنوع اعلام کردند. سپس در حالي که ارتش شوروي نواحي شمال ايران آذربايجان را در اشغال خود داشت روس ها امتياز نفت شمال را از ايران درخواست نمودند. که با مخالفت شديد نمايندگان مجلس روبرو شد.

دکتر يزدي در سخنان خود ضمن توضيح فرازهايي از ين مبارزات به اين نکته اشاره کرد که برخي از گروه هاي سياسي موازنه مثبت را مطرح کردند و برخي نظير دکتر مصدق موازنه منفي را اعلام کردند سياستي که از زمان قائم مقام فراهاني، اميرکبير تا مدرس و مصدق مطرح بوده است. در مجلس چهاردهم طرحي به عنوان مذارکرات ميان ايران و انگليس بري مطالبات ايران از انگلستان به تصويب رسيد. قراردادي معروف به گل­شاهيان گس، گل شاهين (وزير دارايي ايران)، گس (نماينده انگلستان در مذارکرات)، پيرامون مطالبات ايران از شرکت نفت به مجلس پانزدهم داده شد. ين طرح سپس به مجلس شانزدهم محول گرديد و تحت عنوان استيفاي حقوق ملت ايران ادامه پيدا کرد.

در اين دوره 2 نظريه مطرح شدند. يک نظريه که بيشتر از جانب گروههاي چپ مطرح مي شد خاستار لغو قرارداد نفت جنوب بود. يک نظريه که بعدها توسط  مرحوم دکتر فاطمي مطرح گرديد ملي کردن صنيع نفت بود.

دکتر يزدي در سخنان خود به اين نکته توجه داد که چرا دکتر مصدق طرحي را که رحيميان و برخي ديگر از نمانيدگان حزب توده در مجلس چهاردهم تهيه کرده بودند که قرارداد شرکت نفت جنوب را امضاء ننمود.

در توضيح عدم امضاي اين طرح به رحيميان گفت که اگر در آن مجلس طرح لغو قرارداد مطرح مي گرديد ترکيب نمايندگان مجلس آن چنان بود که اين طرح تصويب نمي شد و عدم تصويب آن به منزله تمديد قرارداد نفت در سال 1332 در مجلس فرمايشي ايران در زمان رضاشاه محسوب مي شد و ين به نفع انگليس ها بود.

دکتر يزدي توضيح داد که کساني که امروز از سر ناداني به دکتر مصدق ايراد مي گيردند که چرا دکتر مصدق طرح رحيميان بري لغو قرارداد را امضاء نکرد توضيحات دکتر مصدق را يا نخوانده اند يا متعمداً ناديده مي گيرند. دکتر يزدي در سخنان خود سپس به تحولاتي که منجر به طرح ملي شدن صنعت نفت، مخالفت رزم آرا، دليل و انگيزه هاي ترور رزم آرا و عوامل ترور او، نخست وزيري دکتر مصدق، تصويب قانون ملي شدن صنعت نفت، مديريت بسيار موفق مهندس بازرگان و کارکنان شرکت نفت در حفظ پالايشگاه آبادان توضيحاتي داد.

او همچنين در فرازهايي از سخنان خود شكست انگليس به دادگاه و مدافعات دکتر مصدق در در اين دادگاه و رايي که به نفع ايران داده شد و همچنين حضور دکتر مصدق در سازمان ملل متحد و ارائه اسناد تاريخي در دخالت مستمر انگلستان در ايران را اشاره کرد.

او همچنين تاثيرات جنبش ملي شدن صنعت نفت را در منافع ايران در سطح آگاهي ملي و در خاورميانه و کشورهاي جهان سوم برشمرد.   

پس از پيان سخنان دکتر يزدي سوالات متعددي توسط دانشجويان مطرح شد که وي به آنها پاسخ داد . از آنجا که درخواست دانشجويان در اين جلسه سخنراني پيرامون جنگ تحميلي ايران و عراق بود اما مديريت دانشگاه آن عنوان را نپذيرفته بود و به جاي آن بحث جنبش ملي شدن صنعت نفت را تصويب کرده بود با وجود اين پس از پيان سخنان دکتر يزدي دانشجويان سوالات متعددي را در مورد جنگ و علل بروز آن و امکان پيشگيري از وقوع و همچنين علل ادامه جنگ بعد از فتح خرمشهر مطرح ساختند.

در اين جلسه جمع کثيري از دانشجويان، حدود 300ـ 400 دانشجو حضور داشتند که با کمال آرامش برگزار شد و دانشجويان مخالف انجمن اسلامي و نهضت آزادي ايران سوالات خود را پيرامون مواضع نهضت آزادي در جنگ و همچنين بحران هسته ي مطرح نمودند که به آنها پاسخ داده شد.

اين جلسه در ساعت 5/8 بعد از ظهر به پايان رسيد.